Sybir, gdzie polscy zesłańcy trafiali często na gołą zlodowaciałą ziemię i słyszeli od Sowietów szczere do bólu zapewnienie: "Przyjechaliście tutaj, by zdechnąć" [rozmowa]

Z Anatolem Gonczarewiczem, prezesem zarządu koła miejskiego Związku Sybiraków w Koszalinie, rozmawia Wiesław Miller.

-Jak w Koszalinie przebiegały uroczystości, które przypomniały o wydarzeniach z 10 lutego 1940 roku?
- Tradycyjnie 10 lutego była manifestacja patriotyczna o godzinie 17.15, pod pomnikiem Ofiar Bolszewizmu, a po niej w katedrze – odbyła się msza święta nie tylko za żyjących jeszcze Sybiraków. Pamiętamy o tych, którzy na zawsze zostali w mogiłach na bezkresach Syberii, lecz też tych, którzy przez ostatnie 25 lat budowali Związek Sybiraków na Pomorzu Środkowym, pozostają w naszej wdzięcznej pamięci, że wspomnę tylko Waldemara Pietkiewicza, Mariana Okulicza i mojego poprzednika Jerzego Millera.

- Z biegiem lat pamięć o tamtych wydarzeniach zanika. Chyba nieprzypadkowo w budynku politechniki przy ulicy Kwiatkowskiego odbyła się dzień wcześniej okolicznościowa wieczornica historyczna?
- Nieprzypadkowo na naszych sztandarach widnieje zawołanie jednego z bohaterów mickiewiczowskiego dramatu: "Jeśli ja zapomnę o nich, to Ty Boże na niebie zapomnij o mnie". Wierni temu zawołaniu, my, żyjący Sybiracy kultywujemy pamięć, o tamtych tragicznych czasach i ludziach, którym przyszło żyć na nieludzkiej ziemi. Wdzięczni jesteśmy, że wspiera w tym nas od lat Politechnika Koszalińska, która cyklicznie organizuje wieczornice poświęcone najważniejszym wydarzeniom z naszej historii. Ważne, abyśmy uświadomili, zwłaszcza młodzieży, że pamięć o Syberii i Sybirakach jest ciągle żywa, a do jej zachowania nie wystarczą już tylko pomniki, bo Syberia to nie tylko urokliwa, choć surowa kraina geograficzna. To też Sybir, gdzie polscy zesłańcy trafiali często na gołą zlodowaciałą ziemię i słyszeli od Sowietów szczere do bólu zapewnienie: "Przyjechaliście tutaj, by zdechnąć". Podczas wieczornicy autentyczne świadectwa z tamtych lat przedstawili nie tylko naukowcy, jak dziekan Wydziału Humanistycznego profesor Bogusław Polak, lecz przede wszystkim Sybiracy.

- Władze sowieckie przeprowadziły cztery wielkie masowe deportacje, w których wywieziono nawet do 2 milionów obywateli polskich. Czy wydarzenia z kwietnia i czerwca 1940 i rok późniejsze były należnie uczczone?
- Zacznę od kontrowersji, jeśli chodzi o liczbę deportowanych w głąb Związku Sowieckiego, bo Rosjanie oceniają ich na sto kilkadziesiąt tysięcy, a inni - do 2 milionów. Zarząd Główny Związku Sybiraków mówi o 1 milionie i 350 tysiącach zesłańcach. Mieliśmy do czynienia ze zjawiskiem, które w historii świata nie miało precedensu. Mówimy o dziesiątkach tysięcy rodzin z małymi dziećmi, setkach tysięcy ludzi, z których blisko pół miliona zginęło na Sybirze. W przyjętej przez nas od lat konwencji obchodów rocznic zsyłek. W sposób uroczysty obchodzimy tę pierwszą, ale wspominamy także pozostałe. W tych dniach, na znak naszej pamięci, składamy pod pomnikiem Ofiar Bolszewizmu kwiaty i zapalamy znicze.



- Związek Sybiraków powstał w 1928 roku z inicjatywy Marszałka Józefa Piłsudskiego. W Polsce Ludowej był niepożądany. Jakie były początki związku w Koszalinie?
- Tak naprawdę historia organizacji rozpoczyna się już w 1921 roku, gdy powstał niezależny Akademicki Związek Sybiraków skupiający młodych ludzi urodzonych na Syberii. Istniał do 1927 roku. W 1926 w Katowicach żołnierze 5 Dywizji Syberyjskiej utworzyli Zrzeszenie Sybiraków. Jednak kluczową datą jest styczeń 1928 roku, kiedy to Józef Piłsudski i jego towarzysze odbyli organizacyjne zebranie w gmachu Cytadeli Warszawskiej, na którym zapadła decyzja zwołania I Zjazdu Sybiraków w czerwcu 1928 roku. Prezesem został Henryk Suchenek-Suchecki, a Józefa Piłsudskiego i pisarza syberyjskiego Wacława Sieroszewskiego wybrano na honorowych członków związku. Działalność organizacji, wraz z wybuchem II wojny światowej, została przerwana na blisko 50 lat. Reaktywowanie związku to połowa roku 1988 w znacznej części naszego kraju, a początek 1989 - w byłym już województwie koszalińskim. Wypada mi wymienić tych, którzy jako pierwsi wzięli na siebie trud budowania związku, jak wspomniani Waldemar Pietkiewicz i Marian Okulicz, a także Jan Bandur, Mieczysław Brzuchania, Halina Bogucka, Konstanty Dziekiewicz, Bogdan Grynkiewicz, Stanisław Jachiewicz, Jadwiga Lenarczyk, Mieczysław Mech, Wiktoria Szura, Irena Wasowska i Ryszard Wojtkiewicz. Wielu z nich nie ma już wśród nas. Wspominamy ich w naszych modlitwach.
 

- Kim są członkowie organizacji, czy to już tylko i wyłącznie seniorzy?
- W sposób naturalny, dzisiejsi Sybiracy to głównie osoby w wieku powyżej 75 lat. Każdego roku nasze szeregi topnieją. Kiedy w 1989 roku powstawał Oddział w Koszalinie, to liczył ponad 2100 osób, a dziś po 25 latach jest nas niespełna 1400. Zmarłych Sybiraków niekoniecznie zastępują wdowy lub wdowcy. Skład członków związku zasilają także sympatycy, ale to zjawisko raczej marginalne.



- Każdy ma swoją historię. Jakie były Pańskie losy na Sybirze?
- Moja rodzina znalazła się na Syberii, bo mój ojciec był żołnierzem generała Andersa, co określono wówczas jako udział w szeregach Polskiej Faszystowskiej Armii na Zachodzie i za to go skazano. Był to rok 1948. Ten sam los spotkał grupę około tysiąca innych żołnierzy i wraz z rodzinami deportowano do Irkucka. Tam się urodziłem, a w 1957 roku, mając trzy lata, przyjechałem wraz z rodzicami i bratem na ziemie odzyskane - w okolice Kostrzyna nad Odrą. Wprawdzie publiczne wypowiadanie się na tematy zsyłek i łagrów sowieckich aż do 1989 roku było zakazane, to wśród bliskich o tym się mówiło. Niestety, co przyznaję ze smutkiem, nie uwieczniłem wspomnień moich rodziców i brata na papierze.

- Niepewna sytuacja na wschodzie Ukrainy to zarzewie nowego konfliktu. Czy pomnik Ofiar Bolszewizmu może być dla pokoleń przestrogą przed złem tego świata?
- Koszaliński pomnik jest symbolem martyrologii i bohaterstwa, bo kiedy zabraknie nas, przemówią kamienie. Ale te same kamienie mówią także i o oprawcach, dla których życie innego człowieka miało niejednokrotnie wartość kuli w pistolecie. Takie pomniki były, są i będą zawsze przestrogą dla kolejnych pokoleń. Czy weźmiemy ją do serca? Analizując historię i patrząc na współcześne wydarzenia, mam wątpliwości. Obym się mylił.

http://www.koszalininfo.pl